Vandaag is het 20 februari 2026, de Werelddag voor Sociale Rechtvaardigheid. Bij FMDO* denken we na over de rol van kunst. We vragen ons af hoe kunst kan helpen om op te komen voor sociale rechtvaardigheid en hoe kunst kan bijdragen aan verandering. Joannes is buddy bij het FMDO-project Compagnons dat nieuwkomers en mensen die al langer in een stad of gemeente wonen, aan elkaar verbindt. Joannes gelooft in het belang van kunst als verbindend element voor nieuwkomers én als symbool voor een rechtvaardigere wereld. FMDO-stagiaire Aerin trok naar Oostende, waar ze, na het weerzien van de zee, in gesprek ging met Joannes.
Toen Joannes in de laatste jaren van het middelbaar op schoolreis naar Amsterdam ging, bezocht hij het Stedelijk Museum. Hier werd hij voor het eerst geconfronteerd met kunst, op een manier die hem erg aansprak. Hij ontdekte er de kunst van CoBrA (een invloedrijke kunstenaarsgroep uit Kopenhagen, Brussel en Amsterdam, gekenmerkt door levendige kleuren en een verzet tegen de strikte regels van westerse kunst).
Tijdens zijn doctoraat in de klinische psychologie, verdiepte hij zich in ‘Psychopathologie van de melancholie in het oeuvre van Giorgio de Chirico’, een voorloper van surrealistische kunst. Vandaag is hij gepensioneerd lesgever én psychoanalyticus (psychoanalyse is gesprekstherapie waarin men via analytisch luisteren psychische problemen behandelt). Hij gaf deeltijds les in het hoger kunstonderwijs aan de PXL Hasselt, en deed vormingswerk voor volwassenen. Uiteindelijk richtte hij zelf de opleiding Creatieve Therapie op, waar mensen leren om via kunst om te gaan met personen met een psychiatrische of ‘verstandelijke’ kwetsbaarheid. Daarnaast organiseerde hij tentoonstellingen rond outsider art, waarbij mensen die weinig of geen plaats krijgen in de gewone kunstwereld toch naar buiten komen.
Joannes werkt erg graag met mensen. Dit blijft vandaag de rode draad in wat hij doet, en zorgde ervoor dat hij bij FMDO terechtkwam. “Toen ik met pensioen ging, wilde ik me op een zinvolle manier inzetten,” vertelt Joannes. “Buddy worden leek me ideaal: mensen die naar België migreren helpen om de taal én cultuur te leren kennen.”
“Kunst is een wereld waar je verbeelding opengaat.”
Joannes heeft nooit officieel kunst gestudeerd. Hij is er met passie en overtuiging ingerold. Zelf heeft hij nooit getekend, geschilderd of beelden gemaakt. “Ik ben meer geïnteresseerd in het schrijven en spreken over kunst, het analyseren ervan.”
Kunst is een universeel gegeven, en wereldwijd raakt het harten. In tijden van onvrede en onrust in de wereld, verlangen mensen er nóg meer naar houvast te vinden. Die vinden ze in literatuur, muziek, de natuur, en bovenal: kunst. “Kunst is een erg boeiende wereld, een wereld waar je verbeelding opengaat.”
“Kunst is een manier van communiceren.”
Wanneer ik Joannes vraag wat, volgens hem, het belang van stilstaan bij kunst voor nieuwkomers is, aarzelt hij niet. “Het is een aspect van cultuur. Kunst is een manier van communiceren. Nieuwkomers die een moeilijk pad hebben afgelegd, komen hier in een onbekende wereld. Kunst is een manier om hen met onze manier van leven, denken en voelen in contact te laten komen.”
Wanneer nieuwkomers met buddy’s afspreken, is de kennis van het Nederlands vaak beperkt. Kunst biedt een oplossing, want met beeldend materiaal is er meer mogelijk. “Eén van de eerste dingen die ik doe als buddy, is naar het Stadsmuseum (dat de geschiedenis, kunst en cultuur van de stad Oostende laat zien) of Mu.ZEE (museum voor moderne en hedendaagse kunst met focus op kunstenaars uit België en de kustregio) gaan. Dit helpt ook om beter Nederlands te leren.”
Joannes denkt terug aan zijn momenten als buddy, en lacht wanneer hij vertelt dat iemand een schilderij wilde vastnemen. “Ik moest hem teleurstellen: dat mag niet. Hij was erg geïnteresseerd in hoe de kunstwerken technisch in elkaar zaten. Zijn nieuwsgierigheid was zeer groot. Dat was mooi om te zien.”
“Kunst verzet bergen.”
Een thema dat Joannes nauw aan het hart ligt, is armoedebestrijding. Dit zorgt voor een grote onrechtvaardigheid in de wereld. Wanneer ik hem vraag of kunst activistisch kan zijn, en of het hoop brengt, vertelt hij dat kunst en activisme hoop wíllen geven. Hoop op een betere wereld.
“Kunst en activisme willen opvallen, dat mensen ze zien en iets betekenen,” vertelt Joannes. “Guerrilla Girls is een voorbeeld van activistische kunst. Het ging om vrouwelijke kunstenaars uit de jaren ‘80 die zich afvroegen waarom vrouwen naakt moesten zijn om in een museum terecht te komen. Vandaag doen meer vrouwen mee in de kunst. In sommige musea moet de helft van de aankopen van kunst van vrouwen komen. Er is er al een heleboel veranderd, al zijn we er nog niet.”
Kunst slaagt erin bergen te verzetten, letterlijk. Kunstenaar Francis Alÿs deed een project waarin hij in Peru vijfhonderd vrijwilligers optrommelde. Ze kregen een schop en moesten het zand steeds verder weg doen. Uiteindelijk slaagde Francis Alÿs erin een berg te verzetten (een actieve, Nederlandse manier om te zeggen dat er vooruitgang is). “Activistische kunstenaars tonen hun werk in het openbaar. Hun werk zet mensen aan het denken en maakt hen bewust van iets.”
“Kunst creëert gelijke kansen.”
Wanneer het om sociale onrechtvaardigheid gaat, haalt Joannes outsider art aan. De kunstwereld is hard, en sluit mensen uit, voornamelijk zij die zichzelf niet kunnen vertegenwoordigen. “De term outsider art is eigenlijk een verkeerde term: als ze talent hebben, waarom vertegenwoordigt niemand ze dan? Los van de term is outsider art belangrijk, om mensen te integreren. Het gaat om inclusie.”
Joannes gelooft dat outsider art kan helpen bij sociale rechtvaardigheid. Hij zegt dat de kunstwereld makkelijker bereikbaar moet zijn. “We moeten gelijke kansen geven en mensen daarbij begeleiden.”
Wanneer ik Joannes vraag naar wat outsider art voor nieuwkomers kan betekenen, zie ik hem groots dromen. “Een atelier waarin nieuwkomers met kunst bezig zijn, juich ik toe. Vrijwillige kunstenaars kunnen nieuwkomers leren tekenen én schilderen.”
“Kunst legt de vinger op de wonde.”
“We leven in een wereld waarin de sociale onrechtvaardigheid enkel toeneemt. Een kunstenaar kan op een creatieve manier bijdragen aan sociale rechtvaardigheid. Ze kunnen iets aanklagen of kritisch zijn,” vertelt Joannes wanneer ik hem vraag of naar kunst kijken en zelf kunst maken evenwaardige vormen van weerstand tegen sociale onrechtvaardigheid zijn. “Anderzijds is het net bij het naar kunst kijken dat die communicatie overkomt. Je publiek meekrijgen is belangrijk, zeker wanneer het om sociale rechtvaardigheid gaat: je wilt mensen bereiken met je boodschap.”
Wanneer je een boodschap schrijft, heb je een heel verhaal nodig om het naar voren te brengen. Kunst kan diezelfde boodschap in één beeld vatten. “Eén beeld is krachtiger dan duizend woorden. Het slaagt erin de vinger op de wonde te leggen.”
“Kunst is er voor iedereen.”
Joannes staat stil bij het verbindende element van kunst: de warmte en kansen die het biedt. Via kunst kunnen mensen met elkaar in gesprek gaan. “Wanneer het om sociale rechtvaardigheid gaat, is er de street art van Banksy (beroemde Britse straatkunstenaar die met humor en kritiek maatschappelijke thema’s laat zien via sprekende beelden). Dan ontstaat er een wereldwijd gesprek over die items. Dat aspect vind ik belangrijk. Kunst is er voor iedereen.”
Meedoen als buddy?
📍 Maak deel uit van Compagnons! Bouw mee aan een warm en divers Oostende
👉 Traject van zes maanden
👉 Twee keer per maand samen afspreken
👉 Groepsactiviteiten met andere deelnemers
📧 Contacteer Sara via sara@fmdo.be
📱 0499 71 38 62
🧡 Compagnons Oostende is een samenwerking met Stad Oostende
* FMDO vzw (Federatie Mondiale en Democratische Organisaties) verbindt en versterkt mensen in deze diverse samenleving en doet dat met sociaal-culturele verenigingen van mensen met een migratieachtergrond en gedreven vrijwilligers die het hart van FMDO vormen. www.fmdo.be.
Tekst door FMDO-stagiaire Aerin Thijs