Op 18 juni is het Duurzame Gastronomiedag (Sustainable Gastronomy Day). Deze VN-dag erkent eten en drinken als onderdeel van cultureel erfgoed en tradities. Eritrese koffie is voortaan erkend immaterieel erfgoed (erfgoed dat je niet kunt aanraken, maar dat wel belangrijk is voor een groep mensen) . Het maakt een volwaardig onderdeel uit van het levend erfgoed in Vlaanderen. Waar Belgen hun koffie vaak in twee minuten opdrinken, om wakker te worden, komt er voor de Eritrese gemeenschap heel wat meer bij kijken. Het is een gelegenheid op zich. Tsega en Selam vertelden meer over de bereiding, ceremonie en gebruiken.
Ik kom aan bij FMDO* Brugge, waar Tsega en Selam me opwachten met een hele inboedel. Ze brachten een koffiekast (bun aremadeyo), koffiebonen, een koffiebrander, een filter van paardenhaar, een kan uit klei (jebena), traditioneel Eritrees brood (himbasha of ambasha), popcorn en servies mee. Terwijl ze alles klaarzetten, beginnen we alvast aan het gesprek.
Wanneer ik vraag of ze zichzelf willen voorstellen, lacht Selam dat de oudste mag starten. “Tijdens de ceremonie maakt de oudste de koffie, en alle anderen zitten er rond,” vult Tsega aan. “De oudste mag zelfs in de beste stoel zitten. Het is een teken van respect.”
Selam komt uit Eritrea. Ze is veertig jaar oud, en woont al drie jaar in Brugge met haar man en twee kinderen. Ze volgt Nederlandse les. Ze is deelnemer bij Compagnons**, en het helpt haar haar weg te vinden.
Tsega komt uit Eritrea. Ze is achtendertig jaar oud, en woont al vijf jaar in België met haar man en drie kinderen. Ze leerde Nederlands tot niveau zes, en werkt nu bij Vives. Ze volgde intussen een opleiding tot Onderwijsambassadeur***. Ze schreef zich in voor het buddyproject Compagnons, en haar traject start binnenkort.
Selam en Tsega zijn zichtbaar blij wanneer ik hen vertel over de erkenning van Eritrese koffie. “Koffie speelt een belangrijke rol in onze cultuur,” vertelt Selam. “We drinken, babbelen, overleggen, wisselen ideeën uit, en plannen de toekomst. De ceremonie brengt mensen samen.”
Selam en Tsega verspreiden de magie van de ceremonie maar al te graag in Brugge en omstreken. Zo hielden ze een ceremonie in De Batterie (een organisatie in Roeselare die langdurige artistieke projecten ontwikkelt in Vlaanderen en Brussel), een naar aanleiding van Vrouwendag in maart, en maakten ze eten klaar in Huizen van Vrede (een Brugse organisatie die erkende vluchtelingen helpt een woning te zoeken). “Wanneer ze het vragen, maken we er graag tijd voor.” bevestigen ze allebei.
“Een koffieceremonie duurt in Eritrea één tot drie uur. Het is een soort vergadering.
Tsega vertelt dat wanneer een vrouw een baby krijgt, ze een koffieceremonie houden bij het babybezoek. “Ook wanneer iemand overlijdt, voorzien we een koffieceremonie,” zegt ze. “Tot bijna twee weken na de begrafenis is de rouwende familie niet alleen, want we omringen hen met ondersteuning, en koffie. Samen dragen we het verdriet.”
Koffie speelt een grote rol in de Belgische cultuur, maar de gewoontes zijn anders dan in Eritrea. In België zetten mensen vaak meteen een eerste kop koffie en drinken die direct op.
Tsega vertelt over het contrast tussen België en Eritrea. “Belgen beginnen hun dag met koffie. In Eritrea gaat het trager. De ceremonie duurt véél langer, minimaal één tot wel drie uur. Het is eigenlijk een soort vergadering (lacht).”
“Op zondag geef je je onverdeelde aandacht aan de mensen rondom je.“
De ceremonie is een samenkomst voor en met iedereen, en vooral familie. De bedoeling is dat je aandacht onverdeeld blijft. “Je hoeft niet naar een scherm te kijken, of de krant te lezen,” zegt Selam. “Je concentreert je enkel op de mensen rondom je, en je stelt hen vragen.”
De samenkomst zorgt voor het ideale moment waarop de familie tijd doorbrengt met de kinderen. Tsega vertelt dat dit vaste moment op zondag plaatsvindt, nadat ze terugkomen van de kerk. “Het is een traditie,” vertelt ze. “De kinderen kijken ernaar uit. Ze drinken geen koffie, maar het samenkomen maakt hen blij, en de popcorn ook (lacht).”
Selam benadrukt dat de popcorn er enkel bij vredige gelegenheden is. Bij een begrafenis serveer je uiteraard geen popcorn. Een koffieceremonie kan ieder moment plaatsvinden. Wanneer er in Eritrea een bezoeker komt, maak je koffie. Selam vertelt dat het een teken van respect is.
“In huis is het de vrouw die de koffie klaarmaakt.“
Eritrea heeft negen etnische groepen. Zowel mannen als vrouwen maken de koffie, maar waar Tsega en Selam vandaan komen, de etnische groep van de Tigrigna, is het aan de vrouwen. Tsega legt uit dat de boeren verre afstanden afleggen om eten te vinden en koffie te telen. Sommigen zijn nomaden, en zij brengen hun benodigdheden overal mee naartoe.
“Vroeger kon de vrouw niet naar buiten om te werken,” zegt Tsega. “Ze was huisvrouw. Ze maakte de koffie, maar ze was niet alleen. Iedereen die wilde, kon aansluiten.”
“In Eritrea gebruiken we houtskool om de bonen te branden.“
Vooraleer Tsega en Selam de bonen roosteren, zijn ze licht van kleur. “Wanneer ik ze aan mensen toon, weet niemand wat ze zijn.” lacht Tsega. “Ze lijken op pistachenoten!” zegt Margherita, stagiaire bij FMDO Brugge.
“Doet dit geen pijn aan je arm?” vraag ik wanneer Selam de koffiebonen boven het vuurtje schudt. “We zijn het gewend!” lachen Selam en Tsega in koor.
Tsega vertelt over het gebruik van houtskool in Eritrea. Ze maken de koffie binnenshuis, terwijl ze de ramen en deuren openen. “Toen we voor het eerst naar hier kwamen, wilden mijn kinderen de deuren open. Ze begrepen niet waarom het niet mocht (lacht).”
De Eritrese koffie serveren ze met traditioneel Eritrees brood (himbasha of ambasha). Ze eten het met melk of thee. “Voor zij die het zich afvragen: we serveren geen koekjes, enkel bij een Paasfeest, bijvoorbeeld.” zegt Selam.
Tsega en Selam brachten een koffiekast mee. In Eritrea is het zo dat iedere vrouw haar eigen koffiekast krijgt, als huwelijksgeschenk. Al het nodige materiaal om de koffie te bereiden, hoort erbij. “Vrienden en familie leggen bij en kopen de koffiekast. Het moet, omdat het traditie is.”
Mijn oog valt op de prachtige jurken die Tsega en Selam dragen. Ze vertellen dat het de traditionele Eritrese kleding (zuria) is, die ze enkel bij speciale gelegenheden dragen. Bij bruiloften, spirituele feesten of wanneer ze naar de kerk gaan. De stof (jadid) is niet makkelijk om te wassen. Het borduurwerk heet tilet of tibeb.
Het lijkt misschien complex, maar Eritrese koffie maken, kan iedereen. Wil je het zelf proberen? Volg de onderstaande stappen.
Hoe maak je Eritrese koffie?
- Kies eerst je bonen uit. Tip: kies voor Arabica bonen die je hier gemakkelijk kan vinden, in Eritrese of Ethiopische winkels.
- Brand de bonen in een pannetje boven een vuurtje, of boven houtskool.
- Schud het pannetje voortdurend en grondig tijdens het branden.
- Wanneer er meer stoom vrijkomt, en daarmee de nootachtige geur, weet je dat de bonen klaar zijn. Ze mogen donkerbruin zijn, maar niet volledig zwart.
- Nadat de bonen even afkoelen, maal je ze in een koffiemolen tot graan.
- Breng water in de kan uit klei (jabena) aan de kook.
- Voeg vervolgens de gemalen koffie toe, eventueel samen met gember of kardemom.
- Laat de kan nog even op het vuurtje staan.
- Daarna is het tijd om de kopjes te serveren!
*FMDO vzw (Federatie Mondiale en Democratische Organisaties) verbindt en versterkt mensen in deze diverse samenleving en doet dat met sociaal-culturele verenigingen van mensen met een migratieachtergrond en gedreven vrijwilligers die het hart van FMDO vormen. www.fmdo.be.
**Compagnons verbindt nieuwkomers met een lokale buddy op basis van een gedeelde interesse. Buddy’s helpen nieuwkomers hun weg te vinden in de nieuwe stad of gemeente.
***Onderwijsambassadeurs zijn enthousiaste vrijwilligers met een migratieachtergrond. Ze geven hun kennis en ervaring over onderwijs in Vlaanderen in hun eigen taal door aan anderstalige ouders.
Tekst, interview en foto’s door FMDO-stagiaire Aerin Thijs